دیوان بین المللی دادگستری

نام انگلیسی :International Court of Justice (ICJ) 

سال تاسیس: 1946 
وضعیت حقوقی: رکن قضایی اصلی سازمان ملل متحد 
وضعیت جمهوری اسلامی ایران: عضویت در منشور ملل متحد  و اساسنامه دیوان
صلاحیت موضوعی: مسایل مرتبط با حقوق بین ‎الملل 
صلاحیت شخصی: دولتها 
انواع صلاحیت: ترافعی و مشورتی 
صلاحیت زمانی : نامحدود 
آیین رسیدگی:‌ قضایی بین المللی 
سازمان : 15 قاضی که از سوی شورای امنیت و مجمع عمومی از میان کاندیداهای اعلام شده توسط گروه ‎های ملی دیوان دائمی داوری انتخاب می ‎گردند. 
  دیوان بین ‎المللی دادگستری یکی از ارکان ملل متحد می ‎باشد که بموجب منشور و اساسنامه اش فعالیت می ‎نماید. دیوان از سال 1946 بعنوان جانشین دیوان دائمی دادگستری بین ‎المللی تاسیس یافته است، البته برخلاف دیوان دائمی که خارج از نظام جامعه ملل بود،‌ دیوان بین ‎المللی دادگستری رکن قضایی اصلی ملل متحد می ‎باشد. بطور کلی وظیفه دیوان از یک طرف حل و فصل اختلافات بین دولتها بر‎اساس حقوق بین ‎الملل بوده و از طرف دیگر نظرات مشورتی خویش را در خصوص مسایل حقوقی بنابه درخواست مجمع عمومی و شورای امنیت و سایر ارکان ملل متحد و آژانس ‎های تخصصی اعلام می‎نماید. تاکنون دیوان مبادرت به صدور 89 رای و 25 نظریه مشورتی نموده است.

الف ـ اعضای دیوان 
دیوان متشکل از 15 قاضی است که بنا به پیشنهاد گروه ‎های ملی دیوان دائمی داوری از سوی مجمع عمومی و شورای امنیت بر اساس تقسیم ‎ ‏بندی جغرافیایی برای مدت 9 سال انتخاب می ‎گردند. قضات مذکور از میان افرادی انتخاب می ‎شوندکه دارای عالیترین مقام اخلاقی بوده و واجد شرایط تصدی پست‎های قضایی عالی درکشور خویش می باشند و یا اینکه شهرت بسزایی در حقوق بین الملل دارا هستند. البته در انتخاب قضات نمی ‎بایست صرفا به وضعیت شخصی افراد بسنده نمود،‌ بلکه در انتخاب آنها می‎بایست در نظر داشت که مجموعا بتوانند نماینده تمدن ‎های بزرگ و نظامهای حقوقی مهم جهان نیز باشند. لازم بذکر است که در میان قضات دیوان نمی ‎بایست بیش از یک تبعه یک کشور وجود داشته باشد. 
همچنین چنانچه در جریان رسیدگی به قضیه ‎ای هریک از اصحاب دعوی دارای قاضی متبوع خویش نباشند، می ‎توانند فردی را بعنوان قاضی اختصاصی (ad hoc ) در آن قضیه معرفی نمایند. بعلاوه یک فرد بعنوان منشی دیوان وجود دارد که مسئول کارهای اداری دیوان می ‎باشد.

ب) ‌صلاحیت دیوان: 
دیوان دارای دو نوع صلاحیت ترافعی و مشورتی است. دیوان در رسیدگی ‎های ترافعی به حل و فصل اختلافات میان دولتها بر اساس حقوق بین ‎الملل می ‎پردازد. حال اینکه در رسیدگی مشورتی بنابه درخواست مجمع عمومی و شورای امنیت یا سایر ارکان ملل متحد و آژانس ‎های تخصصی در ارتباط با یک سئوال حقوقی نظریه مشورتی خویش که اساسا غیر الزام آور است، ‌مبادرت به صدور نظریه مشورتی می ‎کند.

رضایت دولتها مبنای اصلی صلاحیت:  در حقوق بین ‎الملل اصل غیر قابل انکاری وجود دارد که به موجب آن هیچ دولتی ملزم به احاله اختلاف خویش با دولت دیگر به یک مرجع حل و فصل اختلاف (‌داوری یا قضایی)‌ نمی ‎باشد. بعبارت دیگر بدون توافق و رضایت یک دولت نمی ‎توان اختلاف موجود بین آن دولت و دولت دیگر را به یک نهاد یا مرجع قضایی یا داوری جهت تصمیم گیری ارائه کرد و رضایت اصحاب دعوی پیش شرط اظهار نظر قضایی نسبت به ماهیت دعوی است. پیشینه این اصل به دوران اولیه تاریخ حقوق بین ‎الملل باز می‎گردد و محصول مستقیم اصل حاکمیت دولتهاست. این اصل در اساسنامه دیوان نیز تصریح شده است و مکررا ‎ در رویه دیوان مورد تایید قرار گرفته است. بطور مثال دیوان در قضیه نفت ایران و انگلیس در این خصوص بیان داشت:

« قواعد کلی مندرج در ماده 36 اساسنامه ... مبتنی بر این اصل هستند که صلاحیت دیوان جهت رسیدگی و تصمیم گیری نسبت به یک قضیه در ماهیت دعوی منوط به اراده اصحاب دعوی است. مادام اینکه اصحاب دعوی طبق ماده 36 به دیوان صلاحیت اعطاء نبخشیده ‎اند،‌ دیوان فاقد اینچنین صلاحیتی خواهد بود.»

برای صلاحیت دار شدن دیوان جهت رسیدگی به اختلافات دولتها در دو مرحله مبادرت به ابراز رضایت خویش می ‎کنند. در مرحله اول با عضویت در اساسنامه و یا پذیرفتن تعهدات ناشی از اساسنامه و در مرحله دوم با پذیرش صلاحیت رسیدگی به یک موضوع از طریق صدور اعلامیه صلاحیت اجباری، پذیرش ارجاع اختلاف به دیوان در یک معاهده بین ‎المللی، انعقاد موافقتنامه خاص و یا عدم ایراد صلاحیتی و اعلام مواضع ماهوی (‌صلاحیت معوق ).

صلاحیت شخصی :  بموجب اساسنامه دیوان صرفا دولتها هستند که می ‎توانند بعنوان خواهان و یا خوانده در دیوان حاضر شوند. با این حال یک دولت با اعمال حمایت دیپلماتیک می ‎تواند دعوای تبعه خویش را در دیوان مطرح نماید، بشرط اینکه پیش از طرح دعوی نامبرده کلیه مراحل داخلی جبران خسارت را نزد دولت خوانده دعوی طی کرده باشد. همچنین سازمانهای بین ‎المللی (‌مجمع عمومی، شورای امنیت و سایر ارکان ملل متحد و آژانس ‎های تخصصی ) می ‎توانند از دیوان تحت شرایطی درخواست صدور نظریه مشورتی نمایند. البته دیوان در صدور نظرات مشورتی از صلاحدید برخودار بوده و در صورت وجود دلایل متقاعد کننده می ‎تواند از صدور نظریه ممانعت بعمل آورد.

صلاحیت موضوعی: بموجب ماده 36 اساسنامه، دیوان جهت رسیدگی به موضوعات ذیل صالح به رسیدگی می ‎باشد:

  1. ‌ تفسیر یک معاهده
  2. هر مساله ‎ای که موضوع حقوق بین ‎الملل باشد
  3. حقیقت هر امری که در صورت اثبات نقض یک تعهد بین ‎المللی بشمار آید.
  4. نوع و میزان غرامتی که باید برای نقض یک تعهد بین ‎المللی پرداخت شود.

د  -  ایران و دیوان بین ‎المللی دادگستری 
تاکنون چهار قضیه در دیوان مطرح گردیده است که ایران طرف آنها بوده است. (دو بار بعنوان خواهان و دوبار بعنوان خوانده)

  1. قضیه نفت ایران و انگلیس (1951-1952) 
  2. قضیه کارکنان دیپلماتیک و کنسولی ایالات متحد در تهران(1981 - 1979)
  3. سانحه هوایی 3 ژولای 1988 حمله ناو آمریکایی به هواپیمای مسافری ایرباس (‌1996-1989 )
  4. قضیه حمله ایالات متحده به سکوهای نفتی کشورمان در خلیج فارس(2003ـ1992)